Breda, 24 april 2012

Bij mijn eerste optreden voor de Taalunie las ik een fabel voor van Toon Tellegen. Vandaag, bij mijn laatste optreden voor de Taalunie, wil ik graag met diezelfde fabel afsluiten. Niet omdat er ondertussen niets gebeurd is, maar juist omdat er in korte tijd veel is gebeurd.

In sprookjes en fabels kan er van alles dat in de dagelijkse werkelijkheid onmogelijk is. Met de snelheid van de wind vliegen brieven de wereld over om de volgende dag op de deurmat van de geadresseerde te belanden. Maar hier hebben we toch met iets bijzonders te maken. In dit geval heeft de werkelijkheid de fabel ingehaald. De snelheid van de wind is niets vergeleken met de snelheid van de nieuwe media. In luttele seconden worden onze boodschappen via de techniek de wereld in geblazen. We hoeven niet meer bang te zijn dat niemand ons terugschrijft. Via Facebook bereiken we al onze vrienden in een oogwenk. Met twitter houden we onze tientallen, honderden, soms zelfs duizenden volgers continu op de hoogte van al ons wel en wee. Overigens zou de secretarisvogel uit de fabel met twitter wel uit de voeten kunnen. JA, een even eenvoudig als helder antwoord in slechts twee tekens. En net als wij allemaal is ook de secretarisvogel er een van het ongeduldige soort. Als we niet binnen een uur een reactie hebben op een sms’je sturen we er prompt een achteraan. ...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Foto: overhandiging van de Leidraad aan de Vlaamse Minister Joke Schauvliege door prof. dr. Annick Schramme. (credits: Ons Erfdeel)

De 'Leidraad Goed Bestuur voor Cultuur' werd afgelopen maandag 26 maart in ontvangst genomen door de Vlaamse Minister voor Cultuur Joke Schauvliege, tijdens een studiedag van het Bilsen Fonds voor Cultuurmanagement over het thema cultural governance (zie foto). 

De Leidraad is opgesteld door een Stuurgroep die bestond uit Vlaamse en Nederlandse experts. “Het is een handige tool geworden, waaraan alle culturele organisaties hun eigen werking kunnen toetsen en optimaliseren”, vertelde voorzitter van de Stuurgroep prof. Dr. Anncik Schramme over de Leidraad (bron: Ons Erfdeel). Om de Leidraad zo handzaam en helder mogelijk te maken, koos de Stuurgroep voor een indeling aan de hand van vijf overkoepelende principes van goed bestuur. Voor de gebruiker die zich er verder in wil verdiepen, is elk van de vijf beginselen opgesplitst in gedetailleerde aanbevelingen. 

De Minister reageerde direct op de inhoud van de Leidraad en sprak vooral haar steun uit voor de aanbevelingen van de Stuurgroep om de Raden van Besturen in Vlaanderen zo divers mogelijk samen te stellen. Ze dacht daarbij aan de combinaties van jongere en oudere leden, van allochtone en autochtone, en met name ook wat betreft de vaardigheden die zij allen meebrengen. 

Tijdens de studiedag is de Leidraad als paperback gepresenteerd, die binnenkort onder alle culturele instellingen in Vlaanderen verspreid zal worden. Op 15 mei zal de Leidraad ook in boekvorm verschijnen bij Uitgeverij Lannoo Campus, met ruimte voor een aantal aansprekende praktijkvoorbeelden van goed bestuur in binnen- en buitenland en verschillende sectoren. Onder meer het Gallo-Romeins Museum, het Kaaitheater en deFilharmonie verleenden hun medewerking. Op deze website berichten we u over publicatie van het boek in juni 2012.

In een vuistdik werk maakt Van der Hoeven een vergelijking tussen het Nederlandse en Vlaamse cultuurbeleid in de periode 1999-2009 om twee onderzoeksvragen te beantwoorden:

1)      Wat is in de periode 1999-2009 het beleid geweest van de Nederlandse rijksoverheid en de Vlaamse Gemeenschap om de cultuurparticipatie te verhogen en in welke opzichten verschilt dat beleid van elkaar?

2)      Tot welke resultaten hebben de maatregelen ter verhoging van de cultuurdeelname in Vlaanderen geleid en in hoeverre verschillen die van de resultaten die in Nederland werden geboekt met het specifieke cultuurbeleid van de rijksoverheid?

Aan de beantwoording van de eerste vraag gaat een historische beschrijving vooraf van het ontstaan van het cultuurbeleid in Vlaanderen en Nederland op basis van staatsrechtelijke, politieke en maatschappelijke ontwikkelingen. Om de tweede vraag te beantwoorden geeft ...

De ijsgekte slaat echt toe nu ook in Vlaanderen het nieuws rond een eventuele Elfstedentocht op de voet gevolgd wordt. Het is deze maandagochtend bijvoorbeeld voorpaginanieuws op de website van Vlaams dagblad De Standaard. Er valt een uitgebreid verslag lezen van de laatste persconferentie van de Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden over de ijscondities op de route van de tocht, inclusief twitterfontein #elfstedentocht om van minuut tot minuut op de hoogte te blijven. De Standaard trakteert haar lezers meteen op een lesje in de Friese taal met de legendarische slagzinnetjes, nu nog in vraagstelling en straks hopelijk in bevestigende vorm: ‘Sil it heve?’ (‘Gaat het gebeuren?’) en ‘Giet it oan?’ (‘Gaat het door?’).

Afbeelding: de Nederlandse Elfstedentocht is ook in Vlaanderen voorpaginanieuws.

Charlie Jones' Bigband (credits: Edwin van de Rijke)

Mintkov (credits: Edwin van de Rijke)

Yuko (credits: Edwin van de Rijke)

Wilt u graag op de hoogte blijven? Mezz programmeert regelmatig Belgische artiesten in Breda. De volgende concertdata zijn:

8 januari '12: Little Trouble Kids (gratis toegankelijk in Mezz café)

21 januari '12: Ca Va? Ca Va!: TMGS (gratis toegankelijk in Mezz Café)

26 januari '12:  Geike (ex-Hooverphonic)

8 maart '12:  Admiral Freebee (solo)

23 maart '12: Horses On Fire (gratis toegankelijk in Mezz café)

Op 2 december organiseerden Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond, de Nederlandse Taalunie, Ons Erfdeel vzw, Vlaams-Nederlands Huis deBuren en CVN in Amsterdam een debat over de toekomst van Vlaams-Nederlandse samenwerking op het gebied van onderwijs en media. Delen Vlaanderen en Nederland nog genoeg met elkaar om innig met elkaar samen te werken? Zijn er genoeg ideeën en kansen? Hieronder leest u alvast een aantal straffe stellingen die de keynotesprekers innamen; het volledige verslag van de speeches én de paneldebatten kunt u lezen in de eerstvolgende aflevering van tijdschrift Ons Erfdeel dat begin februari verschijnt.  

De twee debatten over enerzijds onderwijs en anderzijds media vonden na elkaar plaats. Ze werden beide aangevuurd met twee pittige stellingen. 

Marktwerking stimuleert excellentie en Hoger collegegeld zorgt voor beter onderwijs

De eerste keynotespreker voor het debat over onderwijs Geert Buelens (Universiteit Utrecht) ging direct hard in tegen de stelling Marktwerking stimuleert excellentie, onder meer vanuit zijn eigen ervaring als chair aan de Universiteit van California in Berkeley en als fellow aan de Library of Congress in Washington DC: “Wie beweert de toverformule gevonden te hebben in de vrije markt verdient het grootste wantrouwen. Het gevolg zie je immers nu al volop in de VS: daar heb je prachtige elite-universiteiten naast massa-educatiefabrieken”.

Naar aanleiding van de tweede stelling Hoger collegegeld zorgt voor beter onderwijs bepleitte de tweede keynotespreker Arjen Van Witteloostuijn (Universiteiten van Antwerpen, Tilburg en Utrecht) voor meer autonomie voor universiteiten om zich te profileren en studenten ‘op maat gemaakt’ te faciliteren: “De overdaad aan bemoeizucht en regelgeving voorziet universiteiten van een keurslijf dat concurreren met vooral de Amerikaanse voorhoede bij voorbaat tot een hopeloze exercitie maakt”, zei Van Witteloostuijn. Zijn voorstel luidde: laat universiteiten aan de aanbodzijde meer concurreren en laat aan de vraagzijde studenten vrijer op zoek gaan naar de studie die het best bij hen past. 

Eén publieke zender voor cultuur en informatie en Fuseren om te overleven

Joop Daalmeijer, naar eigen zeggen ‘reserve-Vlaming’ en sinds kort de voorzitter van de Nederlandse Raad voor Cultuur, verdedigde als keynotespreker met verve de stelling Eén publieke zender voor cultuur en informatie. Hij ziet voldoende mogelijkheden op de markt voor een nieuw Vlaams-Nederlands tv-kanaal voor cultuur en informatie met een gemengde Vlaams-Nederlandse redactie waardoor Vlamingen rechtstreeks kunnen genieten van het Amsterdamse Concertgebouworkest en Nederlanders op hun beurt van de Brusselse Muntschouwburg.

Het voorstel van Daalmeijer liep uit op een levendig debat waarbij de tweede keynotespreker Hans-Maarten van den Brink (Mediafonds Nederland) het duel niet schuwde. Hij stelde dat het concept van het televisiekanaal zijn langste tijd gehad heeft: het aanbod beweegt zich steeds meer richting service on demand, waarbij de kijker zelf bepaalt wanneer hij wat kijkt. In plaats van een nieuw televisiekanaal  stelde hij voor om de Vlaams-Nederlandse samenwerking te richten op radioproductie: “Dat is handzamer, goedkoper en makkelijker dan een nieuw tv-kanaal.” En omdat vooral taal Nederlanders en Vlamingen bindt, dacht hij ook aan een fonds voor gesproken woord: poëzie, luisterspelen, kortverhalen. 

Bent u inmiddels nieuwsgierig geworden naar de reacties van de panelleden op de stevige stellingen van de keynotesprekers en de uiteindelijke slotsom van de twee debatten? Het integrale verslag verschijnt in het eerstvolgende nummer van tijdschrift Ons Erfdeel! 

Deze CVN-blog kwam tot stand met medewerking van Ons Erfdeel vzw.

Door Arjen van Witteloostuijn 

Marktwerking in het hoger onderwijs[1] bestaat allang. Dat ontkennen is struisvogelpolitiek. Robbert Dijkgraaf – de KNAW-president die bekend is van De wereld draait door en Pauw & Witteman – vertrekt naar Princeton. Princeton biedt veel betere faciliteiten en veel hogere salarissen dan welke universiteit in Europa, België of Nederland dan ook. Dat is marktwerking. Jong Chinees toptalent gaat eerst op zoek naar een studieplek op een Amerikaanse (top)universiteit. Alleen als dat niet lukt, wordt mogelijk het vizier op Europa en Nederland gericht – bij gebrek aan beter. Ook dat is marktwerking. 

Op internationale ranglijsten van universiteiten doet Nederland het niet slecht. Volgens de prestigieuze Times Higher Education World University Rankings 2011-2012 staan twaalf Nederlandse universiteiten in de mondiale top-200. Dat brengt het kleine Nederland op de derde plaats achter de veel grotere Verenigde Staten en het flink grotere Verenigd Koninkrijk. Alle Nederlandse universiteiten zijn echter pas buiten de top-40 terug te vinden. Helaas weten Belgische universiteiten zich niet of nauwelijks een positie op dergelijke lijstjes te verwerven. En dat geldt niet alleen voor België. De Europese achterstand op de Amerikaanse top is enorm. Alleen Cambridge en Oxford weten zich – met moeite – in die top te handhaven. Ook Zwitserland houdt het hoofd boven water, en hier en daar doet een Scandinavische universiteit het heel behoorlijk. Voor het overige is vooral het huilen met de pet op. Oostelijk en zuidelijk Europa zijn – grosso modo – een universitaire woestenij, met verstolde en achterhaalde landen-specifieke structuren die getuigen van provinciale kortzichtigheid. 

Dat is zorgwekkend. In de 21^ste eeuw van de kenniseconomie speelt het hoger onderwijs een sleutelrol. Zonder excellent hoger onderwijs wordt de mondiale concurrentieslag verloren. In Azië wordt met volle kracht gewerkt aan de verbetering van het hoger onderwijs. China gaat met grote stappen vooruit. In een dergelijke wereld is stilstand achteruitgang. En in Europa is het nog erger: bijna overal wordt het hoger onderwijs gezien als een bron van bezuinigingen. Ook in België en Nederland zakt de financiering per student jaar in jaar uit verder in. Dat proces van sluipende afkalving is inmiddels decennia onderweg. Op een continent dat te kampen heeft met vergrijzing en verstarring, is een deltaplan voor het hoger onderwijs broodnodig. Het hart van een dergelijk deltaplan moet een drastische versterking van marktwerking zijn, naast een substantiële verhoging van de investeringen in het hoger onderwijs. 

Versterking van marktwerking impliceert dat overheden universiteiten  moeten loslaten. De overdaad aan bemoeizucht en regelgeving voorziet universiteiten van een keurslijf dat concurreren met vooral de Amerikaanse voorhoede bij voorbaat tot een hopeloze exercitie maakt. De slag is verloren voordat-ie is begonnen. De universiteiten beschikken simpelweg niet over de vrijheden die nodig zijn om de Robbert Dijkgraafen en Chinese toptalenten van deze wereld een tegenbod te kunnen doen dat tot het besluit leidt in Europa te blijven of naar Europa af te reizen. Europese universiteiten moeten opereren in een centralistische regelkooi die overeenkomsten vertoont met een Stalinistische planeconomie. Dat die niet werkt, heeft de geschiedenis overtuigend aangetoond. 

De concurrentieslag om het mondiale toptalent vindt plaats op twee markten: die voor stafleden en die voor studenten. De ene markt is onlosmakelijk verbonden met de andere. Op beide markten zijn Europese universiteiten zwakke concurrenten die het afleggen tegen Noord-Amerikaanse en – in toenemende mate – Oost-Aziatische tegenvoeters. Daarom zijn op beide terreinen omvangrijke hervormingen onvermijdelijk. De markt voor opleidingen moet worden open gebroken. Universiteiten moeten studies naar eigen goeddunken kunnen openen, veranderen en sluiten. Studiecapaciteiten en collegegelden moeten worden vrijgegeven. Dat leidt tot de gewenste differentiatie en innovativiteit, met universiteiten die investeren in activiteiten waarmee zij de concurrentieslag hopen te overleven. Universiteiten die uitblinken, worden rijker. Zij bouwen aan de excellentie van de toekomst. Zij kunnen toptalent aan zich binden – stafleden en studenten. Zodoende ontstaat vanzelf een hoger-onderwijslandschap met de noodzakelijke pieken, die wereldtalent naar Europa kunnen halen en aan Europa kunnen binden. 

Natuurlijk is Europa geen Verenigde Staten. Vooral in de sfeer van de toegankelijkheid van universiteiten kan en moet Europa zich onderscheiden. Een intelligent beurzen- en leenstelsel zal ervoor garant moeten staan dat elk studententalent, arm of rijk, zich een studie aan zo’n nieuwe topuniversiteit kan veroorloven. Maar goedkoop is duurkoop. Dure en excellente opleidingen vormen een tweesnijdend zwaard. Zij genereren de inkomsten die nodig zijn om op de wereldmarkt met armslag te kunnen concurreren. En zij leiden de toptalenten op zonder wie die succesvolle kenniseconomie een illusie is en blijft. 

Arjen van Witteloostuijn is hoogleraar economie aan de universiteiten van Antwerpen, Tilburg en Utrecht. 

Kijken wat we kunnen doen

“Een geschenk” noemt Joop Daalmeijer zijn aanstelling tot voorzitter van de Raad voor Cultuur in Nederland.  “Cultuur heeft mijn primaire aandacht en ook mijn primaire enthousiasme, dus ik vind dit buitengewoon prettig. Of het nou gaat om literatuur of architectuur, of het gaat om moderne dans, klassieke of hedendaagse muziek, ik vind het een fantastische wereld, met geweldige mensen die er werken, die ondanks alles enthousiast blijven.”

Dat het barre tijden zijn voor de culturele sector ontkent Daalmijer niet. “Als staatssecretaris Halbe Zijlstra ergens binnenkomt gaat er boegeroep op. Dat wil hij veranderen. Ik heb niet voor dit kabinet gestemd. Het is niet mijn kabinet. Maar over een paar jaar komt er misschien een ander. In ieder geval wil ik samen met het kabinet kijken waar er ruimte is, waar er marges zijn om een aantal zaken te verwezenlijken. Kijken wat we kunnen doen, en dat zal over twee kabinetten heengaan, dat is ook altijd interessant.”

CVN: “Denkt u dat u de koers van het kabinet op cultureel gebied kan bijsturen?”

“We moeten kijken waar de marges liggen. Als je adviezen schrijft en daarbij formuleringen kiest die bij dit kabinet totaal niet binnen de politieke bandbreedte vallen, dan kan je het net zo goed niet schrijven. Het is belangrijk om te zoeken waar nog ruimte is, op het stuk van fiscaliteit, op het stuk van de nieuwe Geefwet, als het gaat over cultureel ondernemen, als je kijkt naar ontwikkeling van talent. Er zijn meer begrotingen dan alleen die voor cultuur. Het is de vraag waar ruimte zit en waar je dingen samen op kunt pakken.”

“De bezuinigingen van 200 miljoen kunnen  we niet terugschroeven. Maar als we kijken naar de financiering van de culturele instellingen is er meer dan alleen maar subsidiëring. De nieuwe Geefwet biedt mogelijkheden. Fiscaal aantrekkelijk geven moet ook mogelijk worden voor mensen zoals jij en ik, die geen miljoenen op de bank hebben staan. Je moet kijken of je de drempel wat kunt verlagen”. Maar, zo relativeert Daalmeijer: “Het zal nooit die tweehonderd miljoen [aan bezuinigingen, CVN] goedmaken.”

Daalmeijer noemt ook het cultureel ondernemen als gebied waar voor de sector nog kansen liggen. “Het Gelders orkest en het Orkest van het Oosten vinden nieuwe vormen van financiering en optreden waarmee ze toch precies doen waarvoor ze opgericht zijn: namelijk muziek naar het publiek brengen. Dat is een voorbeeld van nieuwe businessmodellen die je in de gaten moet houden.”

Ook het doen van ondersteunend onderzoek weegt voor Daalmeijer zwaar: “Annick Schramme aan de Universiteit Antwerpen doet buitengewoon interessant onderzoek op het gebied van cultureel ondernemen. Dat is in Nederland nog een beetje onderontwikkeld. In Vlaanderen ligt men daarop voor. Vandaar dat we in gesprek moeten over de grens heen.”

Daalmeijer wil de komende tijd vooral rondkijken in andere landen, om te zien hoe de bloei van het culturele leven zich verhoudt tot de hoogte van steun die de lokale overheid eraan geeft. “Uit onderzoek is gebleken dat het niet zo is dat de cultuurbeleving achteruit gaat in landen waar cultuursubsidiëring wordt teruggeschroefd. Dat is een interessante vaststelling. Maar, om daar te komen heb je een periode van aanloop nodig. En in Nederland komen we uit een situatie waarin we gewend waren aan de zekerheid van subsidie.”

Kunstonderwijs met ruimte voor talent

Daalmeijer is van mening dat vooral de ontwikkeling van nieuw artistiek talent in het huidige kabinetsbeleid een ondergeschoven kindje is. "Talentontwikkeling is heel belangrijk, en het is jammer dat dit grotendeels is weggevallen. Culturele instellingen moeten zelf zorg dragen voor die talentontwikkeling en ik denk dat we veel inspanning moeten leveren om te zien of we daar geld voor kunnen vinden.” Daalmeijer noemt onder meer het Haagse Residentie Orkest, dat rechtstreek contact onderhoudt met het Haags Conservatorium. “Het orkest geeft aan leerlingen van het conservatorium heel wat kansen, bijvoorbeeld om mee te spelen bij de eerste violen. Zo ontwikkel je talent.” Daalmeijer ziet ook kansen om het kunstonderwijs op de lagere en middelbare school te verbeteren: “De departementen voor Cultuur en Onderwijs moeten op dat vlak beter gaan samenwerken.”

Cultuur golft over de grens heen

Ook in het publieke medialandschap is er de afgelopen tijd nogal wat veranderd. We vragen Daalmeijer, mediaman par excellence, naar zijn visie hierop:

“Er gaat 128 miljoen af van de mediabegroting. Dat is een gegeven, en heeft opgeleverd dat omroepen in Nederland zich anders zijn gaan opstellen. Solistische organisaties zijn nu onderdeel van een cluster, naast een klein aantal stand alone organisaties. Juist die laatste groep vormt het zout in de pap. Ik vind het jammer dat deze organisaties minder geld krijgen dan de gefuseerde omroepen. Extra geld voor een fusie is goed, anders beweegt men niet. Maar nu gaat het ten koste van de omroepen die alleen blijven en dat zou in de toekomst misschien bijgetrokken moeten worden.”

Ook voor het omroepbestel in zijn nieuwe vorm is het volgens Daalmeijer cruciaal om eigen producties te blijven brengen. “In zo’n klein taalgebied is dat kostbaar, maar moet je het toch doen. In dat kader moet je over de grens heen kijken. Kunst en cultuur houdt niet op  aan de grens, dat golft er overheen.” Het argument dat de Nederlandse en Vlaamse taal teveel van elkaar zouden verschillen, wijst hij resoluut van de hand: “Luister, als ik naar een Zweedse serie kijk versta ik het ook niet. In die gevallen ondertitel je gewoon.” Vandaar de oproep van Daalmeijer: “Kom tot samenwerking, kijk over je schutting heen. Belangrijker dan verschillen is dat de taal ons altijd blijft binden.”

Meer mensen laten meegenieten van subsidie

CVN: “Zou u een advies durven geven voor méér zendtijd voor cultuur op de Nederlandse televisie?”

“Ik zou het graag willen. Maar daar treed je in de onafhankelijkheid van organisaties.” Desalniettemin doet Daalmeijer een gooi. Hij pleit voor een afspraak tussen de publieke omroepen van Vlaanderen en Nederland om samen te werken bij de programmering van cultuur op de digitale televisie. Verschillende zenders, met op primetime culturele producties uit het eigen land. Daar omheen kunnen de Vlaamse en Nederlandse collega’s elkaars producties uitzenden. “Ik wil graag in Nederland ook de laatste operaproductie van de Koninlijke Muntschouwburg zien. Die zien wij hier niet.” Maar er valt een kanttekening bij te maken: “Je zit hier met een probleem van auteursrechten. We moeten zoeken naar oplossingen die de rechten betaalbaar maken.”

Hij voegt hieraan toe: “Het is juist nu belangrijk om het publieksbereik van producties te vergroten. Een voorbeeld is De Nederlandse Opera, waarvan producties vaak beperkt blijven tot acht voorstellingen. Daardoor bereiken ze maximaal het aantal van 20.000 bezoekers. Op dit beperkte aantal bezoekers valt het totale bedrag aan subsidie terug. Als je het publieksbereik vergroot door de productie bijvoorbeeld uit te zenden op de openbare omroep, dan genieten meer mensen van de subsidie die erin gestopt is. Dat maakt het draagvlak van zo’n organisatie groter.” Naast het vergroten van het publieksbereik ziet Daalmeijer nog een voordeel: “Ook voor sponsoren is het aantrekkelijk wanneer het bereik van de door hen gesponsorde producties, en daarmee hun zichtbaarheid toeneemt. Ze krijgen als het ware een tweede venster voor hun reclame-uiting. Daar moet de wetgeving voor aangepast worden.” En ook hier noemt Daalmeijer de auteursrechtenkwestie de belangrijkste barrière die om een snelle oplossing vraagt.

Daalmeijer vindt het belangrijk dat de Nederlandse topinstellingen ook in de toekomst op steun van de overheid kunnen blijven rekenen, ook al lijkt het geïnteresseerde publiek af te nemen. CVN: “Als u dan kiest voor de instandhouding van een breed aanbod cultuur inclusief dure vormen zoals opera, ziet u het dan ook als speerpunt voor de Raad voor Cultuur om de komende jaren op zoek te gaan naar mogelijkheden om nieuw en jong publiek te werven?"

Daalmeijer: “Ja. Het vergroten van het publieksbereik is ook een expliciete opdracht van de Staatssecretaris, waar het de organisaties betreft die hij blijft ondersteunen.

CVN: "Tot slot, hebt u al een afspraak gehad met de Staatssecretaris?"

“Ja zeker, we hebben inmiddels verschillende gesprekken gevoerd. Hij vertegenwoordigt het beleid dat vaststaat en uitgevoerd moet worden; tegelijkertijd zie ik hem als een gesprekspartner. En dat werkt. Hij luistert. Hij moet binnen de gestelde financiële kaders blijven, zoveel is duidelijk. Maar hij zoekt ook naar betere contacten met de culturele sector.” En juist daar ziet Daalmeijer een rol voor zichzelf weggelegd.

Door Guy Janssens en Charlotte Rommes

De grote ‘volkerenslag’ nabij Leipzig van 16 tot 19 oktober 1813 liep uit op een beslissende nederlaag van keizer Napoleon. Het einde van de Europese oorlogen kwam in zicht. Het werd tevens een keerpunt voor de revolutionaire tijd die alle Europese landen min of meer had beroerd vanaf de jaren 1780.

Voor de geschiedenis van de Nederlanden werd het wel een zeer bijzonder keerpunt.
In het Noorden (de oude Verenigde Provinciën) kwam er op korte tijd de consensus om een nationale eenheidsstaat op te richten met prins Willem Frederik van Oranje-Nassau, zoon van de laatste Stadhouder als staatshoofd. Op 2 december 1813 trad hij aan als Koning Willem I.
In het Zuiden (de oude Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsdom Luik) begon de Franse uittocht iets later, in februari 1814. Het nationaliteits- en identiteitsbesef was er veel minder afgelijnd dan in het Noorden, maar een terugkeer naar de situatie van voor 1794 leek uitgesloten.

Een oplossing tekende zich af met inspiratie en druk vanuit Holland en vanuit de Europese grootmachten, Engeland voorop. Ze kreeg een definitieve gestalte in het Protocol van de VIII artikelen, Londen, 21 juni 1814.  Art.1 sprak van een “Réunion” (hereniging) van de Nederlanden. Het was Koning Willem I die het als staatshoofd moest waar maken in een ‘amalgame le plus parfait’.
De vereniging of hereniging werd een feit. In de slotakte van het Congres van Wenen (9 juni 1815) werden alle regelingen bekrachtigd voor de internationale erkenning van het (Verenigde) Koninkrijk der Nederlanden. Binnenlands moest een kiescollege van notabelen uit Noord en Zuid zich uitspreken over een aanpassing van de grondwet. Dit gebeurde in augustus 1815, weliswaar niet zonder contestatie van de katholieke bisschoppen, maar mits wat ”Hollandse rekenkunde” werd de nieuwe grondwet van kracht.

Hoe de staats- en natievorming in Willem I’s Koninkrijk is verlopen en na 15 jaar is misgelopen verdient in de herdenkingsjaren 2013-2015 vernieuwde aandacht, van het Europese tot het lokale niveau.

Voor Nederland werkt reeds een comité dat voor Nederland verschillende initiatieven voor het herdenkingsjaar 2013 coördineert.
De Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen-Nederland pleit daarnaast voor een bredere en - waar mogelijk - comparatieve aanpak. Dit is dus een pleidooi dat zowel gericht is aan de historici-specialisten van de 19^e eeuw van alle universiteiten in Vlaanderen en Nederland als aan alle historische en heemkundige kringen in beide landen. In het geheel van historisch onderzoek en historische literatuur is de aandacht voor de jaren 1813-1839 (van de eerste plannen van ‘hereniging’ tot het scheidingsverdrag) sterk afgenomen. Onderzoek, van het academische tot het lokaal-heemkundige niveau, vertrekt steeds van nieuwe vragen in de eigen tijd. Er zijn in onze eigen tijd ongetwijfeld veel nieuwe vragen over nationale identiteit en over onze plaats in de Europese constructie. Die nieuwe vragen verdienen kritisch belicht te worden door  nieuw historisch onderzoek. Aan thema’s voor onderzoeksprojecten, voor biografieën,  voor masterscripties of voor lokale erfgoedzorg ontbreekt het niet. De gebeurtenissen van 1813 en volgende jaren reiken ons veel inspiratie aan.

Em.prof.dr. Herman Balthazar

Wat kroketten en tegeltjes met elkaar gemeen hebben

Het Vlaamse dagblad De Morgen gaf Wagendorp en De Rek ruim een week geleden vrij baan. Want wat blijkt? Dat wat wij als de oer-Hollandse identiteit beschouwen, blijkt vooral een samenharksel van buitenlandse invloeden te zijn. Pindakaas? Het is een uitvinding uit de Verenigde Staten. De tulp? Die is overgewaaid uit Turkije. De kroket dan misschien? Alleen het fenomeen van ‘het uit de muur halen’ is typisch voor Nederland. “Dat was onze eerste belangrijke desillusie”, schrijven de auteurs hierover in De Morgen. En direct daarna: “De tweede belangrijke ontdekking: wij zijn een door Vlamingen gevormde natie.” Dat begon al met de eerste ideeën voor de vormgeving van de encyclopedie. De vermeldingen van de lemma’s zijn geïllustreerd met tegeltjes die we kennen van ‘tegeltjeswijsheden’. “Vaak in Delfts blauw. Want dat, zo wisten wij toch wel zeker, was iets ongelooflijk Nederlands. Niet dus.” De kunst van het porseleinbakken, zo vertellen de auteurs, werd meegebracht door enkele van de 150.000 Vlamingen die tussen 1585 en 1630 naar het noordelijke deel van de Lage Landen trokken. En het gaat veel verder dan alleen deze vaststelling. Want uit het onderzoek van de auteurs is gebleken dat zelfs de pareltjes der Nederlanden alleen maar tot stand hebben kunnen komen door hulp van de Vlamingen.

“Het is de Vlaming die Nederland heeft gebouwd, gevormd, verfraaid en vervolmaakt. Je kunt in de Encyclopedie der Nederlanden bijna geen pagina openslaan of daar heb je er weer een”. Zo noemen Wagendorp en De Rek onder andere de Vlaamse geograaf, cartograaf, astronoom en gewoonweg rijke Pieter Platevoet, met wiens geld, kaarten en astronomische kennis de Hollandse VOC een weg baande naar De Oost. De rijkdom die Nederland vergaarde tijdens de zeventiende, ofwel Gouden Eeuw, is tot vandaag de dag te bewonderen op, om maar een voorbeeld te noemen, de Amsterdamse grachten. Die grachtengordel werd trouwens voor een groot deel gebouwd door welgestelde Vlamingen die al vluchtend Antwerpen verruilden voor Amsterdam, zo vertellen de auteurs. Deze Antwerpenaren creëerden een eigen plek onder de zon door de Keizers- en Prinsengracht toe te voegen aan de bestaande, tot dan veel kleinere grachtengordel. Het zijn juist deze twee grachten die ook vandaag nog tot de sjiekste behoren.

Ondertussen in Vlaanderen

En zo gaan de auteurs nog even door. Ze laten door middel van een kleine Vlaams-Nederlandse geschiedschrijving zien hoe de Vlamingen voor gezichtsbepalende ontwikkelingen van Nederland hebben gezorgd. Zelfs zo sterk gezichtsbepalend dat ze onderdeel zijn geworden van het ‘oer-Hollandse’ dogma.

Nu is het verleidelijk om naar aanleiding van het artikel in De Morgen te denken dat alle welgestelde en invloedrijke Vlamingen tijdens de Noord-Hollandse Gouden Eeuw in Amsterdam en omstreken verbleven. En dat Vlaanderen als gevolg daarvan in slaap sukkelde, terwijl men zich iets noordelijker wentelde in de niet eerder geziene welvaart. Dit klopt in economische zin: de grootste bloeiperiode van Antwerpen had al plaatsgevonden in de zestiende eeuw. Toen was de stad decennialang één van de belangrijkste handelscentra van Europa; een positie die de stad tegen het begin van de zeventiende eeuw niet meer kon waarmaken. Maar Antwerpen had een andere troef in handen: de schilderkunst van de Antwerpse School die onder andere de 'Grote Drie Vlaamse Meesters' Peter Paul Rubens, Jacob Jordaens en Antoon Van Dyck voortbracht.

Het werk van 'De Grote Drie Vlamingen' behoort tot op de dag van vandaag tot de topstukken van musea over de hele wereld. Met name de terugkeer van Peter Paul Rubens naar Antwerpen in 1608 gaf nieuwe energie aan het artistieke leven aldaar. Hij had net acht succesvolle jaren in Italië en Spanje achter de rug, waar hij verschillende grote opdrachten kreeg van edellieden en het werk van Italiaanse meesters zoals Caravaggio (1571-1610) leerde kennen. De opdrachten aan zijn adres stroomden binnen en om aan deze vraag te kunnen voldoen opende hij in Antwerpen een groot atelier. Hij had medewerkers die ook onder eigen naam zeer beroemd zijn geworden, zoals bijvoorbeeld het wonderkind Antoon Van Dyck. Ook Noord-Hollands schildertalent zakte af naar Antwerpen om te werken in het atelier van Rubens, ondanks de ongekende bloei in de stad van herkomst.

Nu krijgt dit verhaal toch nog een staartje: een unieke selectie werken van de Vlaamse Meesters is op dit moment niet in Antwerpen, maar in Amsterdam te bewonderen.

Door Charlotte Rommes

Op 27 september werd op de Nederlandse Ambassade in Brussel aan Lieke Marsman (1990) de Debuutprijs “Het Liegend Konijn” 2011 overhandigd. Marsman ontving de prijs als bekroning van haar dit jaar verschenen debuutbundel Wat ik mijzelf graag voorhoud. Naast het dichten is Lieke masterstudente Wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam.

De Debuutprijs is een samenwerkingsverband tussen Vlaams-Nederlands Huis deBuren en Het Liegend Konijn, tijdschrift voor hedendaagse Nederlandstalige poëzie. Vlaams Minister van Jeugd Pascal Smet overhandigde de prijs. Een overzicht van het gehele programma van de uitreiking vindt u hier. Een fotoserie van de uitreiking vindt u op de website van Het Liegend Konijn. Een videoverslag van de prijsuitreiking, gemaakt door Vlaams-Nederlands Huis deBuren, vindt u onderaan deze pagina.

Het programma rond de overhandiging

Een avond gevuld met poëzie is misschien niet alledaags, maar daarom zeker niet minder belangrijk. Dat is de gedachte die bleef hangen na afloop van de uitreiking van de Debuutprijs “Het Liegend Konijn” aan Lieke Marsman. Want poëzie; is dat nuttig? Of weerbaar? “Nee”, luidde het antwoord van spreker Jozef Deleu, die sinds 2003 in z’n eentje de redactie van tijdschrift Het Liegend Konijn voert. Hij is er juist blij om dat poëzie niets van dat alles is. Het is een tegenhanger voor dingen zoals snelheid en gemak, die ons dagelijks leven voor een groot deel bepalen. Het geeft aanleiding om eens te gaan zitten, de tijd te nemen, te reflecteren en nieuwe invalshoeken te vinden. Dat poëzie niet ‘hapklaar’ is, is daarom juist haar kracht en haar waarde.

Lieke Marsman laat zien hoe je dat doet: onalledaags kijken naar jezelf en de wereld om je heen. “… tastend, speels en beschouwend” noemt de jury het wanneer zij regels schrijft zoals:

Je ogen zijn rood, omdat
iemand heeft gezegd dat je ogen zo blauw zijn en
dat heeft je geraakt.

(Uit het gedicht ‘Vasthoudendheid’)

Na afloop van het programma stelde ik Lieke een paar vragen.

Het mini-interview

Liekes debuutbundel bevat veel beschrijvingen van jeugdherinneringen. Ik vraag haar of ze verwacht dat de volgende fase in haar leven net zo inspirerend zal zijn als haar jeugd de afgelopen tijd geweest is?

De herinneringen aan vroeger zullen blijven komen, zo vertelt Lieke. En tegelijkertijd was het afgelopen jaar een drukke, zelfs turbulente tijd. Dat zal haar ongetwijfeld concrete nieuwe ideeën opleveren. Over een tijdje, want alle indrukken moeten eerst bezinken en daarvoor is rust nodig. Dat is best een opgave voor iemand die het moeilijk vindt om ‘nee’ te zeggen, zo legt ze uit.

Liekes gedichten zijn vaak verhalend. Ik vraag haar of ze van plan is om ook proza te schrijven?

Lieke vertelt dat ze op dit moment bezig is om de juiste vorm voor proza te ontwikkelen. Onlangs publiceerde ze voor het eerst een verhaal in het online tijdschrift hard//hoofd, met de titel ‘Mimicri / Mommy cries’. In vergelijking met poëzie vraagt proza om tekst die minder dicht is, waarin meer ‘lucht’ zit. Ze verduidelijkt: in een gedicht heeft ieder woord z’n uitgemeten plek en betekenis, terwijl in proza juist ook ruimte is voor passages waarin eigenlijk weinig gebeurt.

Opvallend genoeg merkt Lieke dat haar poëzie tegelijkertijd juist steeds compacter wordt, ten opzichte van een aantal woordrijke gedichten in de bundel Wat ik mijzelf graag voorhoud.

Ik vraag Lieke hoe ze alle media-aandacht ervaart? Zoals bijvoorbeeld het citeren van kleine stukjes uit een gedicht, dat door haar juist als één geheel gemaakt is.

Recensenten en journalisten moeten voorbeelden kunnen geven uit haar werk door te citeren, daar heeft Lieke begrip voor. Tegelijkertijd is ze een beetje overweldigd door de  hoeveelheid media-aandacht van de laatste tijd, vooral omdat er veel aan betekenis op haar werk wordt geprojecteerd. Lieke herinnert zich nog haar eigen ervaring bij het klassikaal ontleden van andermans gedichten. Toen bekroop haar de gedachte: ‘Oh nee! Als ze dit straks maar niet met mijn werk gaan doen!’ Op zulke momenten worden in een gedicht allerlei betekenissen gezocht en gevonden die de schrijver er misschien helemaal niet inlegde, en dat is een gedachte die Lieke wel enigszins bevreemdt.

Merkt Lieke, of hoopt zij dat ze een jong publiek aanspreekt, door haar eigen jonge leeftijd?

Ze merkt geen specifieke belangstelling van jongeren, zo vertelt Lieke. Ze is ook niet op die manier met een bepaalde doelgroep bezig. Uiteindelijk bepaalt de lezer toch zelf of hij/zij een gedicht aansprekend vindt of niet, of diegene nu jong of oud is. Ze vertelt dat ze binnenkort op uitnodiging zal vertellen over haar werk aan de leerlingen van de examenklas op een middelbare school.  Het is leuk, maar ook heel spannend, vertelt ze, om straks te zien hoe de jongeren op haar werk zullen reageren.

Tot slot bedank ik Lieke voor het voorlezen uit haar eigen werk, wat eerder op de avond onderdeel was van het programma rond de uitreiking van de prijs. Ik vertel dat ik ervan heb genoten, omdat het me nog meer inzicht heeft gegeven in de manier waarop ze de gedichten geschreven heeft. Lieke vraagt me of ik dat echt meen? Of ik niet het gevoel kreeg dat ze, door voor te lezen, haar interpretatie aan me opdrong? Ik antwoord haar dat het omgekeerde waar is: haar stem gaf mij de aanleiding om eens te blijven zitten, de tijd te nemen, te reflecteren en nieuwe invalshoeken te vinden.

Videoverslag van de uitreiking Debuutprijs "Het Liegend Konijn" 2011 aan Lieke Marsman (gemaakt door Vlaams-Nederlands Huis deBuren)

Uitreiking derde Debuutprijs Het Liegend Konijn aan Lieke Marsman from deBuren on Vimeo.

Vlak vóór deze afsluiter was er ruimte voor sprekers die vertelden over hun  praktijkervaring met leiderschap in de culturele sector. Het waren openhartige en, voor veel aanwezigen, herkenbare verhalen over het ‘met de poten in de modder staan’.

Hieronder volgt een korte impressie van het praktijkverhaal van Dirk De Corte, en de brainstorm over de onderzoeksagenda voor de toekomst die de studiedag afsloot. Een integraal verslag van de studiedag vindt u hier. Volledige informatie over het programma van de dag en de sprekers vindt u hier. 

Leiderschap in de wereld van cultuur: een openhartig verhaal uit de praktijk

Dirk De Corte sprak vanuit zijn eigen ervaring. Daarmee deed hij de congresgangers, zelfs zo tegen het einde van de dag, naar voren veren van hun rugleuningen. Sappig als geheimpjes die eigenlijk niet verteld hadden mogen worden, vertelde De Corte over de discrepantie tussen de manier waarop cultuurleiders zichzelf zien en presenteren, en de manier waarop medewerkers en de buitenwereld dat ervaren. De Corte wist het zelf in één quote samen te vatten: “Iets zeggen is overleggen”. Oftewel, het was De Cortes ervaring dat hij van democratische principes niet veel hoefde te verwachten. Veel artistiek leiders zijn zó gepassioneerd over hun eigen ideeën dat de ruimte voor inbreng van anderen praktisch nihil is. Er is bovendien een legitimatie voor te vinden: deze leiders zijn dermate uniek dat zij op zichzelf het artistieke imago en de bijbehorende kwaliteitsgarantie van de betreffende culturele instelling vertegenwoordigen. De leider is, zo gezegd, het belangrijkste kapitaal van de instelling. Hoe De Corte daarmee omging? Het boek Aligning The Stars was nooit ver weg. Het hielp hem zijn positie te bepalen ten opzichte van de dominant aanwezige artistiek leiders. De Corte vatte dit als volgt samen: ‘Zij namen de belangrijke beslissingen. Maar ik bepaalde wat belangrijk was.’ Gebracht met een flinke dosis humor en energie  vertelde De Corte een verhaal dat voor velen herkenbaar zal zijn, en in dat geval een grote bron van inspiratie. Of misschien zelfs troost. 

Een onderzoeksagenda voor de nabije toekomst

De studiedag eindigde met een spreekwoordelijke trechter: welke van de uiteenlopende ideeën, die door de sprekers als balletjes opgegooid werden, zijn geschikt om samen te vatten in een onderzoeksagenda voor de komende twee jaar? Het slotpanel boog zich over deze vraag; hieronder vindt u twee van de door hen naar voren gebrachte punten.  

• De ‘maatschappelijke kosten-baten analyse’

Cultuur moet op zoek naar maatschappelijk draagvlak. Het is een kreet waarmee met name de Nederlandse lezer inmiddels vertrouwd is geraakt. Het slotpanel kwam met een suggestie voor een bindmiddel tussen de wereld van cultuur en ‘die daarbuiten’: introductie van de‘maatschappelijke kosten-baten analyse’. In zo’n analyse worden sociale, maar ook culturele effecten gewogen om de haalbaarheid van een publiek of groot privaat project vast te stellen. Dit zou de maatschappelijke aandacht voor cultuur vergroten en, de andere kant op geredeneerd, de culturele sector van een steviger positie in het debat voorzien. 

• Vaste prik: aandacht voor verdienmodellen

Een tweede belangrijk punt,  dat overigens de afgelopen maanden op bijna ieder congres aan bod gekomen is, is aandacht voor business- ofwel verdienmodellen. Wanneer de culturele sector over haar eigen grenzen heenkijkt, is er genoeg bruikbaars te vinden, zo stelde het panel. Denk hierbij onder meer aan de commerciële creatieve sector.

Vanuit Nederlands perspectief, met een overheid die op dit moment sterk bezuinigt op publiek budget voor kunst en cultuur, lijkt het misschien alsof alleen de culturele sector hierbij vragende partij is. Maar die redering verraadt het gebruik van een uitgehold begrip ‘cultuur’. Dat werd tijdens de studiedag benoemd door spreker Steven De Waal, die sprak over zelfcensuur binnen de culturele sector. Het legde uit: “Subsidie is geen neutraal geld”. Na jarenlang naar de beleidsdoelstellingen van de minister toegeschreven te hebben, blijkt achteraf dat instellingen al die tijd aan zelfcensuur deden. Hun focus is eenzijdig geworden; veel belangrijke waarden die onderdeel uitmaken van het begrip cultuur zijn naar de achtergrond verdwenen. Het is gaandeweg versmald tot concepten die uit de beleidstaal afkomstig zijn, waarvan de laatste trendy term ‘economisch rendement van kunst en cultuur’ een goed voorbeeld is. Er zijn genoeg manieren om tweerichtingsverkeer tussen de culturele en commerciële sector op te zetten als het lukt om ook de zachte waarden van kunst en cultuur in een verdienmodel te vatten. 

Het dit verder gaat? We houden u op de hoogte!

Na een slotwoord van dagvoorzitter Guido De Brabander gingen de deelnemers huiswaarts met in hun koffertjes dikke pakken nieuwe ideeën. Van eventuele vervolgen, in de vorm van studiedagen of onderzoek, houden we u graag vanaf deze blog op de hoogte!

Beste Joop en Maartje,

In  van Daele staat bij ‘laudatio’, lofprijzing , daarna staat een meervoudsaanduiding met uitleg : loftuitingen, wat men zegt ten gunste of tot eer van iemand, bijvoorbeeld bij het ontvangen van een ereteken, officier in de Leopoldsorde.

Er is, geacht gezelschap, nog een tweede betekenis van lof : godsdienstige namiddag of avondoefening. Mijn respect voor de levensfilosofie van jullie allen is groot, maar ik denk niet dat ons samenzijn deze kwalificatie als intentie heeft. Alhoewel het gebruik van het woord intentie mij reeds in een schemerzone brengt.

Ik voel de behoefte van Daele ook iets te laten zeggen over het woord ‘tuiten’: wordt gezegd als men iets verbazingwekkends hoort of als men het onderwerp van het gesprek of de toespraak niet meer kan volgen. Er is een volksgezegde in dat verband : “mijn oren tuiten".
U zal begrijpen, Joop en Maartje, geacht gezelschap, dat ik toch wil voorkomen dat aan het einde van deze laudatio alleen maar vraagtekens in de irissen van mijn tafelgenoten staan. Daarom heb ik enige structuur aan dit verhaal gegeven.

Een eerste ankerpunt.

In Vlaanderen is het de retorische gewoonte om met een wijsheid een toespraak te beginnen en dit in het Latijn doen is weer volop in de mode en geliefd. Het siert in eerste instantie de spreker en in tweede instantie de toehoorder. Die volgorde is belangrijk.

In het curriculum van Joop merk ik zijn filosofische scholing en dus is Thomas van Aquino op zijn plaats.
"Quid est Philosophia ? Philosophia est scientia omnium rerum per ultimas causas, naturali rationis luminus comparata".
Filosofie is de kennis, wetenschap van alle dingen door deze finaal te toetsen aan het natuurlijk licht van het verstand.
Volgens Herman De Dijn, filosoof, is filosofie de conversatie van de mensheid.
Joop heeft deze filosofische opleiding prachtig ingevuld door kennis en door conversatie. Hij ging die weg:
de Vara,Radio Veronica, Holland Media Group, Netcoördinator Nederland Eén en Twee, hoofdredacteur Radio Nederland Wereldomroep, programmaleider het Beste van Vlaanderen en Nederland (BVN), Algemeen Directeur N.P.S.

Er is een tweede ankerpunt.

"Toen Adam spitte en Eva spon, waar was toen wel de Baron?"
Jullie zijn bereisd, Joop en Maartje, en allen die in dit gezelschap vertoeven hebben heuvels en dalen, hutten en paleizen, plaza's en straatjes, aarde van oker, zeeën van blauw met een camera van hart en hoofd opgenomen.
In de Vendée, die mooie streek onder Bretagne, vruchtbaar land van melk en honing, om het Bijbels te zeggen, kwamen de boeren in de 18de eeuw in opstand tegen de kasteelheren onder de geciteerde leuze. Ze waren voorlopers van de Franse Revolutie met de idealen van Vrijheid, Gelijkheid en Broederlijkheid.

Verontwaardiging om onrecht.

Joop, voor mij ben je een plebejer zonder plebs te zijn, een aristocraat en toch niet van adel, een overtuiging hebbend en toch ongebonden, niet aan een genootschap, niet aan een club, geen particraat en toch ben je lid van, juist ja, "grensoverschrijdende verenigingen".

Er is een derde ankerpunt.

De rijkdom van de kunst van leven.

In Vlaanderen heeft Felix Timmermans daarover geschreven. Men heeft Timmermans wat beduimeld en echt ten onrechte. Hij is diepzinnig, schreef mooie gedichten in Adagio. Zo zie ik ook jou, Joop. Genietend en toch niet materialistisch, met de ogen de wereld bestelend op je vele reizen om dan aan de vrienden het rijke verhaal te vertellen bij een maaltijd en een goed glas wijn.

Maar omdat voor sommigen Felix Timmermans te weinig overtuigend is, toch ook eventjes kijken naar Marguerite Yourcenar, die in haar meesterwerk Keizer Hadrianus als keizerfilosoof portretteert, genietend van de vriendschap en de goede dingen des levens. Joop en Maartje, jullie vinden Italië een paradijs en Goethe was het met jullie eens in "Kennst du das Land, wo die Zitronen blühen".

Met de levensvreugde die jullie uitstralen, kon ik niet voorbij aan Maria Lecina van Weremeus Buning:

Maria Lecina loop te zwieren
in groene zijde en zwart satijn
met vogels en rozen en anjelieren
in een doek zo wit als maneschijn.
Porquè Maria

Maria Lecina loopt te pralen
met zeven snoeren bloedkoraal
die kan Maria Lecina betalen
haar mond is rood als bloedkoraal.
Porquè Maria

Er is een vierde ankerpunt

Je verhouding, Joop, tot de zuidelijke Nederlanden, het hartstochtelijk verdedigen van wat we gemeenschappelijk hebben in de Nederlanden, onze taal, onze gelijkgeaarde cultuur, onze in mekaar hakende geschiedenis, het lot dat ons scheidt en bindt, het naakte eigenbelang dat ons verplicht tot samenwerken, politiek, economisch, financieel, sociaal, militair, cultureel.
Daar heb je tijd aan besteed, én energie, én initiatief en daarom ontvang je dit ereteken.

Ik weet dat het je vreugde bezorgt en ook Maartje, ik weet dat het je trots maakt en dat jullie monkelend naar deze woorden luisteren. Ik weet dat jullie deze appreciatie fijn vinden en toch ook relativeren. Het is zoals mekaar ontmoeten en afscheid nemen om mekaar terug te ontmoeten, zoals zien en weerzien.

Er is een vijfde ankerpunt

Joop en Maartje
Ambassadeur en mevrouw
Disgenoten

Ik moet iets zeggen over de gevangenen van het Stasiregime, wat haaks staat op deze feestelijke en fijne viering.

Uit getuigenissen bleek dat die gevangenen die een geheugen hadden voor psalmen, liederen, gedichten en teksten sterker stonden in de gevangenis, vooral als ze daar opvoeringen rond organiseerden.

De Vlamingen en de Nederlanders hebben een, wat Jozef Deleu noemt, gezamenlijk Breviarium van teksten, gedichten en liederen. Pure schoonheid. Het is ons gezamenlijk erfgoed, het zijn onze wortels. Hierbij denk ik aan “Ghequetst ben ic van binnen”, " aan "Alle dinghe, sijn mi te inghe", aan het lied van Saidjah en Adinda,  aan "Ik wil dat dit lied klinkt als het gefluit", aan "Er moeten witte hoeven achter de zoom staan van de blauwe velden langs de maan", enzovoort.

In Egypte eert men het hooglied van de liefde van Echnaton, voor zon en aarde, in Irak, het vroegere Mesopotamië, heeft men het Gilgameslied, maar wij Vlamingen en Nederlanders hebben ons oudste liefdeslied, we delen het, niet vierendelen, duidelijk delen :

“Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu”

Dit is ons samengaan, het begon lang geleden, en het loopt nog steeds verder, en het moet verder lopen.

Dank zij jou Joop en zo veel anderen.

Dit heb ik gezegd "ex abundantia cordis, os loquitur", waar het hart van vol is, loopt de mond van over.

Joop en Maartje, proficiat,
Ambassadeur dank voor dit samenzijn.

Paul van Grembergen
Gewezen Vlaams minister van Cultuur
Algemeen Voorzitter van het Algemeen Nederlands Verbond
Lid van de Raad van Bestuur Vlaams-Nederlands huis deBuren

Wat u beschrijft is herkenbaar. Ook ik word als Nederlandse op een kantoor vol Vlamingen wel eens over mijn bol geaaid wanneer ik enthousiast vertel over een avond biertjes drinken in de kroeg, terwijl dat hier toch echt ‘pintjes drinken op café’ heet. Op mijn beurt smelt ik van waardering bij woorden als goesting, of de uitdrukking ‘ik zie je graag’ (alhoewel het ervan afhangt wie deze woorden uitspreekt, natuurlijk). In uw recensie doet u deze culturele en taalkundige verschillen voorkomen als een probleem. Ik vind ze eerder verrassend en nieuwsgierigmakend.

In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw werden een paar initiatieven genomen, die sommigen vandaag visionair zouden noemen, anderen overmoedig. We noemen de culturele instelling Ons Erfdeel, de Nederlandse Taalunie en het Vlaamse cultuurhuis de Brakke Grond in Amsterdam. Later kwamen daar nog de Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen-Nederland (CVN) en het Vlaams-Nederlandse huis deBuren in Brussel bij. Waarom overmoedig? Omdat de oprichters niet alleen ijverden voor toenadering, maar voor integratie op het gebied van taal en cultuur. Dat woord hoor je niet meer. We spreken nu van samenwerking. En er wordt samengewerkt. Niet alleen door de bovengenoemde instellingen en huizen, die dat nog intenser willen doen. Talloze andere initiatieven lopen heen en weer tussen Noord en Zuid. Vele organisaties en individuen zijn actief om de kanalen tussen Vlaanderen en Nederland open te houden.

De economische verstrengeling tussen Noord en Zuid is zelfs sterker dan ooit, met name in de media. In de wereld van de boeken is De Bezige Bij Antwerpen vandaag een volwaardige broer van De Bezige Bij in Amsterdam. De Vlaamse Uitgeverij Lannoo behoort met  de overname van het Nederlandse Meulenhoff en Unieboek/Het Spectrum  in één klap tot de top-drie van de Nederlandse markt. Het grote uitgeversconcern WPG wordt overigens door een Vlaming geleid.

In de krantenwereld is ook een omwenteling gebeurd. Lang keken Vlaamse krantenredacties vol bewondering naar de grote jongens van de Volkskrant en NRC Handelsblad. Tot De Persgroep, onder leiding van Christian Van Thillo, eerst Het Parool en dan  PCM Uitgevers overnam, daar weer delen van verkocht, en Trouw en de Volkskrant overhield. Even later ging de hoofdredacteur van De Standaard, Peter Vandermeersch, de NRC leiden. Wie had dat tien jaar geleden durven voorspellen?
We blijven nog even bij de media. Toen op 1 februari 1989 de commerciële omroep VTM van start ging, keerde de grote meerderheid van de Vlaamse televisiekijkers de Nederlandse zenders de rug toe. VTM dwong ook de Vlaamse openbare omroep zichzelf weer uit te vinden. Door zich te gaan richten op doelgroepen kon de VRT – toen nog BRTN - de concurrentiestrijd met VTM aan. Dat doelgroepgericht denken werd intussen door de Nederlandse omroepen overgenomen. Binnen de media vindt overigens ook zeer concrete samenwerking plaats, denken we maar aan het gezamenlijke programma van Radio 4 en Klara dat op 24 juni live vanuit de Brakke Grond uitgezonden werd. Het spreken van dezelfde taal, met alle verschillen die we niet willen ontkennen, blijft ontegensprekelijk de sterkste troef bij al deze concrete vormen van interactie en samenwerking. Een taal, gesproken door meer dan tweeëntwintig miljoen mensen, die wonen in twee Europese lidstaten én in het Caribisch gebied, zet men niet zomaar opzij. Juist omdat wij in Noord en Zuid een andere verhouding met taal hebben, kunnen we, van elkaar lerend, samen meer dan alleen.

Maar de verstrengeling van belangen en de uitwisseling van personen gaat nog veel verder. De Vlaming Jan Raes bestuurt met succes het Koninklijk Concertgebouworkest en Hans Waege is directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest.. Hans Verbugt is intendant van de Filharmonie van Antwerpen, waar ook de Nederlander Jaap van Zweden dirigent is. Ivo Van Hove leidt Toneelgroep Amsterdam die onlangs een intensere samenwerking aankondigde met het Antwerpse Toneelhuis van Guy Cassiers. Manfred Sellink leidt de Brugse Musea. Tom Lanoye schrijft in 2012 het Boekenweekgeschenk en wil nu al dat de Vlaamse boekenmarkt zich meer inschakelt in die Nederlandse Boekenweek.

Blijft de vraag: waarom zijn de overheden nu minder actief dan enkele jaren geleden? Akkoord, er zijn geregelde contacten tussen Nederlandse en Vlaamse ambtenaren, parlementsleden, diplomatieke delegaties en ministers. Er worden plannen gemaakt voor gemeenschappelijke projecten en soms worden die zelfs uitgevoerd. Maar de overheden in Vlaanderen en Nederland zouden die samenwerking nog meer moeten opnemen en verankeren. Wat privé gebeurt, moet juist publiek worden versterkt. Cultuur wordt dan zuurstof voor economie.

We willen op 2 december alvast  een voorzet geven voor nauwere Nederlands-Vlaamse samenwerking vanuit het perspectief dat de privé-sector en de publieke sector elkaar moeten versterken. In De Brakke Grond in Amsterdam organiseren we een colloquium over de spanning tussen deze sectoren. Gelet op de grote bezuinigingsoperatie binnen de culturele sector in Nederland, kan dit initiatief een grote meerwaarde betekenen. We willen daarbij vooral de aandacht richten op media en onderwijs. We geloven namelijk dat kranten en zenders, hogescholen en universiteiten in Noord en Zuid, privé en publiek intenser kunnen samenwerken en daar beter van worden.

Vlaanderen en Nederland hadden een eenheid kunnen blijven. Maar het is anders gelopen. Is dat erg? Nee. We kunnen nu bakkeleien over onze verschillen, flirten met onze clichés over elkaar: bourgondisch en calvinistisch, protestants en katholiek, precies en rekkelijk, plantrekkers en plannenmakers. We kunnen het vette en het vrome afzetten tegenover het kale en het koele, Jordaens hangen naast Mondriaan, barok laten twisten met het minimale.

Als Vlaanderen en Nederland geen imagined community kunnen worden, laat ze dan tenminste proberen een intentional community te zijn. Een gemeenschap die wordt georganiseerd op grond van gedeelde belangen en overtuigingen en die bestaat uit mensen en organisaties met gemeenschappelijke intenties en doelen. Zo kunnen Vlaanderen en Nederland gezamenlijk optreden in derde landen en meer coproduceren. Zijn we niet gekend in de wereld om onze planmatigheid en onze verbeelding? Welaan dan.

Herman Balthazar, Vlaams voorzitter Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen – Nederland
Wim van Gelder, Nederlands voorzitter Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen – Nederland
Luc Devoldere, afgevaardigd-bestuurder Vlaams-Nederlandse culturele instelling Ons Erfdeel vzw
Leen Laconte, directeur Vlaams Cultuurhuis de Brakke Grond
Linde van den Bosch, algemeen secretaris Nederlandse Taalunie
Dorian van der Brempt, directeur Vlaams-Nederlands huis deBuren

Bovenstaand opiniestuk verscheen op 2 juli 2011 in zowel De Standaard als NRC.

“Hoe maak je gedigitaliseerd erfgoed bereikbaar voor een groot publiek?

“Hoe dragen een crowd sourcing en mobiele apps bij aan publieksbereik?”

“Hoe ziet een bijbehorende effectieve mediastrategie eruit?”

Sprekers uit alle hoeken van de lage landen zullen deze en nog veel meer actuele vragen beantwoorden. Na een inspirerende warming up door Jan Willem Sieburgh (voormalig zakelijk directeur Rijksmuseum te Amsterdam), volgen bijdragen over een museumgame voor jongeren (Nancy Tilkin,Gallo-Romeinsmuseum & Jolien Schroyen, Universiteit Hasselt), over effectieve mediastrategie (Harry van Vliet, Hogeschool Utrecht), over mobiele smartphone apps (Johan Oomen, Instituut voor Beeld en Geluid), over crowd sourcing (Sylvie Dhaene, Museum Huis van Alijn), en over vindbaarheid in het Europese digitale museum Europeana (Olga van Oost, FARO & Geert Wissink, Instituut voor Beeld en Geluid).

De brandende vraag, die als rode draad door het programma loopt, behelst de activatie van het erfgoedpubliek: hoe zorg je er als instelling voor dat bezoekers de digitale mogelijkheden daadwerkelijk zullen gebruiken?

Het programma omvat zowel een plenair gedeelte als parallelle sessies. Met name de laatste geven u als deelnemer de gelegenheid uitgebreid stil te staan bij uw uitdagingen en vragen.

Het aantal plaatsen is beperkt dus mis deze kans niet en schrijf snel in!

Programma:

U als deelnemer staat centraal!

Het programma is op verschillende punten interactief. Zo omvat de meeting zowel een plenair gedeelte als parallelle sessies. Met name de laatste geven u als deelnemer de gelegenheid uitgebreid stil te staan bij uw uitdagingen en vragen. Daarnaast wordt het programma afgesloten met een informele lunch, die een kans biedt om met deelnemers en sprekers van gedachten te wisselen. Tot slot nodigen we u uit om voor, tijdens en na afloop van de meeting de discussie op te poken op Twitter (#cvnantwerpen). Wilt u meer weten over het gebruik van Twitter? Klik hier voor een behulpzaam instructiefilmpje.

Praktische details:

• Inschrijven

Om u in te schrijven stuurt u een e-mail met uw verzoek naar commissie@cvn.be. Belangrijk is om bij uw inschrijving aan te geven aan welke parallelsessie (1, 2 of 3) u wenst deel te nemen.

• Een kleine bijdrage

Om ook in de toekomst mooie evenementen te kunnen organiseren, vraagt CVN u bij deelname om een kleine bijdrage in de onkosten. De bijdrage voor deze expertmeeting bedraagt € 35,- (voor studenten € 25,-), over te maken op de volgende rekening:

Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland

Koloniënstraat 56, B-1000 Brussel

IBAN: BE31 4786 0438 8155

BIC: KREDBEBB

Uw inschrijving is definitief nadat wij uw betaling ontvangen hebben.

• Locatie

De expertmeeting vindt plaats in de Openbare Bibliotheek Permeke, op steenworpafstand van het Antwerpse Centraal Station. Het onthaal van de expertmeeting is aan de hoofdingang van de bibliotheek.

Voor het adres en informatie over de bereikbaarheid van de locatie klikt u hier.

Hopelijk tot ziens op 27 april!

Prof. dr. Jan De Groof, hoogleraar aan het Europacollege en de Universiteit Tilburg en vertrouwd met cultuurbeleid en –management, formuleerde voor een talrijk opgekomen publiek zijn analyse en zijn visie. Hij pleitte voor een reeks grensverleggende maatregelen, welke één ‘Gemeenschappelijke culturele, onderwijs- en wetenschapsruimte’ tot stand kunnen brengen, en tevens voor leiderschap op het Europees vlak. Wijlen Johan Fleerackers zou voorheen de term ‘Nederlandse Gemenebest’ hebben gehanteerd. ‘Gemeenschappelijke Ruimte’ verwijst naar de gangbare terminologie van de Europese ambities, o.m. binnen onderwijs en onderzoek.

Nederlandse onverschilligheid ?

Recent imago-onderzoek, besteld door de Vlaamse regering, bevestigde nog steeds bestaande wederzijdse vooroordelen. Anderzijds wordt Nederland overspoeld door een golf van Vlaamse creativiteit in ettelijke culturele en cultuureconomische domeinen, die een zekere Nederlandse arrogantie fors in vraag stellen.

De structurele samenwerking startte zowat 60 jaar geleden (Belgisch-Nederlands Cultureel Verdrag, afgesloten in 1946). Enkele institutionele verbanden vloeiden hieruit voort: de Nederlandse Taalunie in 1980, de Brakke Grond in 1981, het huidig Cultureel Verdrag uit 1995, Steunpunt Literair Vertalen, ‘deBuren’ in 2004, de publieke televisiezender BNV voor Nederlandstaligen in het buitenland alsook enkele spraakmakende, maar weliswaar momentane culturele initiatieven (gemeenschappelijke opstelling in ‘Frankfurter Buchmesse’, LOW-festival). Ook inzake onderwijs werden akkoorden en verdragen afgesloten tussen Nederland en Vlaanderen.

De verschillende instrumenten hanteren uiteenlopende begrippen: ‘integratie’ en ‘uniform beleid’, of ‘samenwerking’ en ‘onderlinge afstemming’ en kunnen elk afzonderlijk kritisch worden bejegend in hun gebrekkige implementatie. 

De ambitieuze ‘Strategienota Nederland’ van de Vlaamse regering (2005), unaniem goedgekeurd door het Vlaams Parlement, schetste een strategische alliantie van Vlaanderen en Nederland maar werd gewoonweg niet beantwoord van Nederlandse zijde. Den Haag gaf steeds voorrang aan het staatkundig concept België. Pas recent (2008) werd in de Nederlandse beleidsbrief ‘Grenzeloze Kunst’ aan Vlaanderen ‘een bijzondere positie’ toegekend. De Tweede Kamer keurde een voorstel goed om ‘de culturele samenwerking met Vlaanderen uit te bouwen onder de paraplu van de Taalunie’, een warrig idee. Naarmate de Vlaamse zelfstandigheid vorderde, werd ook de ‘integratie’ met Nederland in vraag gesteld van Vlaamse zijde.

Niet louter ‘Buren als culturele Bondgenoten’

Prof. dr. Jan De Groof zoemde in op de gemiste kansen bij de herziening van het Benelux-Verdrag (2010) en hekelde het gemis aan belangstelling voor cultuur vanwege de Europese Commissie, ofschoon het Verdrag van Amsterdam ‘cultuur’ tot één der opdrachten van de Europese Unie had geproclameerd.

Vlaanderen en Nederland beschikken door hun verbondenheid in taal en cultuur over ongekende kansen om in Europa een eigenzinnige plaats te verwerven, om vorm te geven aan de Europese ‘culturele verscheidenheid’, maar ook om gemeenschappelijke belangen, veel omvattender dan de domeinen van cultuur, onderwijs, onderzoek en welzijn (de bevoegdheidsgebieden van het Cultureel Verdrag), zichtbaar en afdwingbaar te maken. ‘Samen doen wat beter kan’ is de perfecte toepassing van het subsidiariteitsprincipe, dat concrete actie vergt op zes niveaus.

Vooreerst dienen de bestaande akkoorden consequent uitgevoerd. Op zich reeds veronderstelt deze eenvoudige norm meerdere ingrepen: de samenvoeging van de afzonderlijke Letterenfondsen; de heropstanding van de ‘Stichting Vertalingen’; een ruimere opdrachtomschrijving van de buitenlandse Leerstoelen, enzovoort.

Ten tweede dient het cultuurbeleid en ook de regelgeving op elkaar afgestemd en dienen de samenwerkingsmogelijkheden benut: één Theaterinstituut, de oprichting van een cultuurzender en tal van afspraken in mediabeleid, creatieve industrie, subsidiebeleid, taalonderricht met inbegrip van expertise inzake allochtonen, kwaliteitsverbetering, enzovoort. Dit alles schept een ‘Gemeenschappelijke Culturele Ruimte’.

Vervolgens: vanuit meerdere overwegingen dient vastgesteld dat de internationale economische en sociale uitdagingen efficiënter weerwerk krijgen door een coherente afstemming onder Vlaamse en Nederlandse universiteiten en hogescholen. De ambitie om beter te scoren op de ‘Global Competitiveness Index’  kan anders nooit worden gerealiseerd. Nu reeds is de regelgeving onderling gelijklopend (statuut, eindtermen) of identiek (kwaliteitszorg, accreditatie). Een ‘Gemeenschappelijke Hoger Onderwijs-Ruimte’ biedt betere garantie op het discours van gelijke onderwijskansen en van het streven naar uitmuntendheid. Indien Vlaanderen en Nederland een zelfde wettelijk kader kennen, hoeven daarenboven de talrijke Nederlandse studenten zich niet meer, overigens vaak zonder succes, aan te melden bij Vlaamse instellingen. Ook naar het leerplichtonderwijs kunnen de bestaande GENT-akkoorden een groter draagvlak verhopen.

Een vierde perspectief is onbetwistbaar de creatie van een ‘Gemeenschappelijke Onderzoeksruimte’: samenwerkingsmogelijkheden worden nu onderbenut en de schaarste aan middelen noopt tot rationeler organisatie van impulsprogramma’s, onderzoeksfondsen (fusie van FWO en NWO), versterking van geografische netwerken, enzovoort.

Grensverleggend?

Ten vijfde pleitte prof. De Groof voor een gemeenschappelijk Europees en buitenlands cultuurbeleid. Bestaande akkoorden dwingen daar nu reeds toe en een gemeenschappelijk antwoord op Europese en multilaterale (Unesco, Oeso, Raad van Europa) programma’s geven meer waarborg op resultaat en kwaliteit.

Tenslotte dienen Vlaanderen en Nederland het voorgetouw te nemen in een meer dynamisch appèl op de culturele roeping van Europa.  Tot nu toe zijn de acties van de Europese Unie te marginaal, financieel zo schraal en in bereik bijzonder smal. Spijts de verdragrechtelijke verplichting wordt het Europees optreden in bijvoorbeeld economische domeinen niet getoetst op zijn ‘cultureel effect’. Om de mobiliteit van kunstenaars, andere professionelen, gebruikers en studenten te verbeteren, om meer inzicht te verwerven in kwaliteit, om culturele verscheidenheid aan te moedigen, moet een eigen Erasmus-programma worden ontwikkeld.  Een cultureel ‘Bolognaproces’ zou inhoud en visibiliteit moeten verstrekken aan de culturele dimensie van de Unie.

Teneinde deze zes strategische doelstellingen te realiseren, formuleerde prof. Jan De Groof een reeks beleidsmaatregelen, welke het culturele veld en bestaande expertise wil honoreren. Een interministerieel comité, o.l.v. beide minister-presidenten, bewaakt de voortgang en de doorwerking naar het internationaal en het Europees niveau.

Een inhoudelijk debat over toekomstige opties kan alvast niet meer vermeden worden.

Hoewel ik veel jonger ben, heb ik met Paul altijd goed kunnen opschieten. We leerden elkaar kennen toen ik in ...